Επί διακυβέρνησης Τραμπ η υπόσκαψη θεσμών και θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι συστηματική και στρέφεται κατά του αξιακού πυρήνα των φιλελεύθερων δημοκρατιών, όπως αυτές διαμορφώθηκαν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τα γεγονότα είναι τόσο πυκνά που χάνει κανείς το μέτρημα: από τις επιθέσεις κατά δημοσιογράφων και ΜΜΕ και τις κυρώσεις στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο μέχρι τη στήριξη του εισβολέα στον ρωσο-ουκρανικό πόλεμο – και άλλα πολλά βεβαίως.
Ο κίνδυνος του μιθριδατισμού είναι ορατός. Κινδυνεύουμε να συνηθίσουμε τον αντιφιλελευθερισμό σε κάθε έκφανσή του· να συμβιβαστούμε με τη λογική της ωμής ισχύος, διεθνώς και στο εσωτερικό των κοινωνιών. Έτσι κλονίζεται η σημασία του δικαίου, της ηθικής και των αξιών στην πολιτική και την κοινωνική συμβίωση.
Μιμητές ή μεταπράτες των αυταρχικών ιδεών δραστηριοποιούνται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες –φυσικά και στην πατρίδα μας–, σε μεγάλα ή μικρά κόμματα, με πυρήνα τους σχηματισμούς της Άκρας Δεξιάς. Κάποιοι πιστεύουν πράγματι στις ιδέες αυτές· άλλοι τις χρησιμοποιούν σαν σημαία ευκαιρίας για να επιβληθούν ή να επιβιώσουν πολιτικά, επιδεικνύοντας συγχρόνως μία διάθεση υποτέλειας έναντι της υπερδύναμης. Λησμονείται εδώ ότι άλλο είναι να είσαι αξιόπιστος σύμμαχος και άλλο να δίνεις την εικόνα του υποτελούς – κάτι που σε καθιστά στα μάτια μιας υπερδύναμης δεδομένο ή εύκολα διαχειρίσιμο.
Αναμφίβολα, διορθώσεις στο φιλελεύθερο υπόδειγμα είναι αναγκαίες· εξάλλου, άμοιρο ελαττωμάτων δεν υπήρξε ποτέ: επέτρεψε, μεταξύ άλλων, φαινόμενα διαφθοράς, νεποτισμού, παρεοκρατίας, παράνομες πολεμικές επεμβάσεις κ.ά. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει η καλύτερη μορφή δημοκρατικής οργάνωσης των κοινωνιών μας που διαθέτουμε.
Στο πρόσφατο βιβλίο του «Centrists of the World Unite! The Lost Genius of Liberalism» (2026), ο Adrian Wooldridge διαγιγνώσκει μία σαφή κρίση του φιλελεύθερου προτύπου: οι λαϊκιστές ορίζουν πλέον συχνά την ατζέντα, το αυταρχικό μοντέλο διακυβέρνησης κερδίζει έδαφος και το φιλελεύθερο κατεστημένο έχει ξεμείνει από ιδέες. Ο συγγραφέας διακατέχεται από έναν ευδιάκριτο συντηρητισμό έναντι προοδευτικών θέσεων. Ορθώς, όμως, θεωρεί ότι ο φιλελεύθερος κόσμος οφείλει να αναγνωρίσει τα λάθη του, να τείνει ευήκοον ους σε εύλογες κοινωνικές ανησυχίες και να αναταχθεί πολιτικά και ηθικά. Κρίσιμες προκλήσεις είναι ο περιορισμός της ισχύος των προνομιούχων και η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Δικαίως, δε, καλεί ο συγγραφέας σε μία ευρύτερη συμμαχία του κέντρου, εντός και εκτός κομμάτων, η οποία θα υπερασπιστεί το φιλελεύθερο μοντέλο και θα του προσδώσει νέα μεταρρυθμιστική ορμή.
Πράγματι, ιδίως τα μεγάλα κόμματα οφείλουν να προβαίνουν ακόμη και σε επώδυνες ιδεολογικές υποχωρήσεις, προτάσσοντας τη διαφύλαξη των δημοκρατικών θεσμών, μέσα από τη συγκρότηση ενός δημοκρατικού τόξου που θα λειτουργεί σαν ασπίδα έναντι των εχθρών της φιλελεύθερης δημοκρατίας (βλ. Levitsky/Ziblatt, «Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες»). Αναγκαία είναι, επίσης, η μείωση των κοινωνικο-οικονομικών ανισοτήτων. Φιλελευθερισμός χωρίς συμπεριληπτικότητα, που ανέχεται διογκούμενες ανισότητες και περιθωριοποίηση κοινωνικών ομάδων, χάνει το νόημά του. Οι επερχόμενες ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ θα είναι μία κρίσιμη μάχη για τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Μία διπλή νίκη των Δημοκρατικών στη Βουλή των Αντιπροσώπων και τη Γερουσία θα βάλει ένα πρώτο φρένο στην προϊούσα θεσμική παρακμή και τον μιθριδατισμό. Οι Δημοκρατικοί φαίνεται να έχουν αντιληφθεί τη σημασία των ευρύτερων κοινωνικών συμμαχιών (big-tent strategy), αφήνοντας κατά μέρος ζητήματα με έντονα συγκρουσιακό χαρακτήρα. Προέχει η προάσπιση των βασικών φιλελεύθερων αξιών. Ο αυταρχισμός και οι πρακτικές του δεν πρόκειται ποτέ να δικαιωθούν σε αξιακό επίπεδο. Αλλά θα πρέπει να ηττηθούν και πολιτικά, στο σήμερα.
[Δημοσιεύτηκε στην εφημ. Τα Νέα της 16.10.26]