Η προηγούμενη Τρίτη 19.05.26 υπήρξε μία πραγματικά ιστορική στιγμή για το αστικό δίκαιο στη χώρα μας. Ψηφίστηκε στη Βουλή το νομοσχέδιο για το νέο κληρονομικό δίκαιο (με έναρξη ισχύος, κατ’ αρχήν, την 16.09.26). Μετά 80 χρόνια ισχύος του Αστικού μας Κώδικα, το πέμπτο βιβλίο του για το κληρονομικό δίκαιο υπέστη μία μεγάλης έκτασης μεταρρύθμιση, σε διάφορα επίπεδα (εξ αδιαθέτου διαδοχή, νόμιμη μοίρα, ευθύνη για τα χρέη της κληρονομίας, εισαγωγή του θεσμού των κληρονομικών συμβάσεων κ.ά.). Πρόκειται για τη μέχρι στιγμής μεγαλύτερη παρέμβαση στο σώμα του Αστικού Κώδικα.
Οι εργασίες της Ομάδας Εργασίας για την αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου υπό την προεδρία του Δασκάλου μας Απόστολου Γεωργιάδη, ακαδημαϊκού και επίτιμου καθηγητή της Νομικής Σχολής Αθηνών, διήρκεσαν πάνω από ένα έτος, με την ψήφιση του νομοσχεδίου να επέρχεται ενάμιση περίπου έτος μετά την έναρξη των εργασιών της Ομάδας. Είχα τη μεγάλη χαρά και τιμή να διατελέσω μέλος της Ομάδας αυτής, μεταξύ εκλεκτών συναδέλφων πανεπιστημιακών, ανώτατων δικαστικών λειτουργών και εκπροσώπων του δικηγορικού και του συμβολαιογραφικού σώματος.
Η Ομάδα εργάστηκε σκληρά και συστηματικά, με πλήρη δε επίγνωση της μεγάλης ευθύνης που είχαμε επωμιστεί, τόσο έναντι της ιστορικής παράδοσης του Αστικού Κώδικα όσο και έναντι της νομικής κοινότητας και των πολιτών της χώρας. Το κληρονομικό δίκαιο και η κληρονομική διαδοχή έχουν διαχρονικά μεγάλη κοινωνική και οικονομική σημασία, απασχολούν αργά ή γρήγορα όλους μας, καθώς μία είναι η γνωστή βεβαιότητα στις ζωές μας.
Καταβάλαμε προσπάθεια να εκσυγχρονίσουμε αρκετά επιμέρους κεφάλαια του κληρονομικού δικαίου, να βελτιώσουμε κάποιες δυσλειτουργικές ρυθμίσεις, αλλά και να εισαγάγουμε αρκετά καινά δαιμόνια, επιδιώκοντας να εναρμονίσουμε το δίκαιό μας με τις σύγχρονες διεθνείς εξελίξεις και τις σχετικές βέλτιστες πρακτικές. Το τελικό αποτέλεσμα, κυρίως ως προς τον δίκαιο και λειτουργικό χαρακτήρα των νέων ρυθμίσεων, θα κριθεί στην πράξη, από την κοινωνία και τη νομική κοινότητα, η οποία ήδη έχει αρχίσει να παίρνει θέση επί των νέων ρυθμίσεων και πολύ καλά κάνει.
Όπως ανέφερα και σε ομιλία μου στις 14.01.26, στην εκδήλωση για την παρουσίαση του τότε Σχεδίου Νόμου (στη Μεγάλη Αίθουσα Τελετών του ΕΚΠΑ), φυσικά δεν μπορούν να επιλυθούν όλα τα προβλήματα σε νομοθετικό επίπεδο, ούτε ένας νομοθέτης, λόγω της εν γένει πεπερασμένης προβλεπτικής ανθρώπινης ικανότητας, είναι σε θέση να προβλέψει όλα τα πιθανά βιοτικά, πραγματικά περιστατικά. Για την πλήρωση τυχόν κενών και την ερμηνεία των νέων διατάξεων τον λόγο θα έχουν ασφαλώς πλέον θεωρία και νομολογία. Οι ρυθμίσεις πρέπει να είναι λιτές και περιεκτικές. Δεν είναι αυτό μόνον επιταγή καλής νομοθέτησης, είναι και επιταγή που ανατρέχει στους συντάκτες του Αστικού Κώδικα και η οποία βάρυνε στους ώμους όλων μας.
Απο πλευράς νομοπαρασκευής, η όλη διαδικασία κινήθηκε σε υψηλό επίπεδο. Επειδή θέλω γενικά να είμαι δίκαιος, πρέπει να σημειώσω εδώ ότι η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Δικαιοσύνης έδειξε εμπιστοσύνη και σεβάστηκε το έργο και τον ρόλο της Ομάδας μας. Είμαι σχεδόν βεβαίος ότι τη διαδικασία που ακολουθήθηκε θα την ζήλεψαν οι συνάδελφοί μας ιδίως από τον χώρο του (πολύπαθου) ποινικού δικαίου. Ίσως το παράδειγμα λειτουργίας της Ομάδας μας να πείσει το Υπουργείο να εμπιστευτεί στο μέλλον περισσότερο κάποιες επιτροπές ειδικών, ιδίως στο νευραλγικό πεδίο του ποινικού δικαίου, και να αποφύγει τις εν θερμώ κι αποσπασματικές νομοθετικές παρεμβάσεις. Δίκαιη πάντως, κατά τη γνώμη μου, η αιτίαση μερίδας του νομικού κόσμου της χώρας ότι για ένα τόσο σημαντικό νομοσχέδιο ο χρόνος της άτυπης και τυπικής-επίσημης διαβούλευσης (η τελευταία διήρκεσε πάντως έναν μήνα) θα μπορούσε να είναι αρκετά μεγαλύτερος, ώστε να υπάρχει άνεση διατύπωσης απόψεων και ενστάσεων. Η Ομάδα μας όπως και ο ίδιος νόμος –που είναι και το πιο κρίσιμο– επωφελήθηκαν σημαντικά από τα σχόλια και τις ενστάσεις της νομικής κοινότητας αλλά και των πολιτών, όπως αυτά διατυπώθηκαν σε σχετικές επιστημονικές εκδηλώσεις αλλά και στην επίσημη διαβούλευση. Ο δημόσιος διάλογος πάντα βοηθάει. Σε σχέση με το αρχικό Σχέδιο υπήρξαν σημαντικές βελτιώσεις.
Και κλείνω (αν και δεν το συνηθίζω) με μια προσωπική αναφορά, όπως ακριβώς την αισθάνομαι: Όπως είναι προφανές μέσα από τις δημόσιες παρεμβάσεις μου (όποια αξία και αν αυτές έχουν), έχω σοβαρές ανησυχίες και αντιρρήσεις σε σχέση με πολλά κυβερνητικά πεπραγμένα, ιδίως ως προς τη μεταχείριση των θεσμών και του κράτους δικαίου, όπου πραγματικά πιστεύω ότι η πορεία που έχει πάρει η πατρίδα μας τα τελευταία χρόνια είναι βαθιά ανησυχητική. Ωστόσο, ως επιστήμονας, εφόσον κληθώ να συμβάλω σε ένα σημαντικό εγχείρημα που εμπίπτει στο επιστημονικό μου πεδίο, όπως αυτό της αναμόρφωσης του κληρονομικού δικαίου, και μάλιστα με τις κατάλληλες εγγυήσεις (κυρίως ανεξαρτησίας), θα το κάνω προθύμως (και αμισθί, όπως συνέβη στην Ομάδα Εργασίας για το κληρονομικό). Δεν αποτελώ ασφαλώς εδώ κάποια εξαίρεση: το ίδιο έχει πράξει κατά το παρελθόν, και εξακολουθεί σήμερα να πράττει, πλήθος άξιων συνάδελφων. Ως επιστήμονες έχουμε το αυτονόητο καθήκον να συνεισφέρουμε με τις γνώσεις μας στην πρόοδο της κοινωνίας, αυτό προέχει. Νομοθετικές μεταβολές ευρείας κλίμακας υπερβαίνουν σημερινές κυβερνητικές πλειοψηφίες και αφορούν το μέλλον της χώρας.
[Δημοσιεύτηκε στο Facebook στις 25.05.26]