Στην Πολιτεία του Πλάτωνα ξεχωρίζει, αναμφίβολα, ο μύθος σχετικά με το περίφημο Δαχτυλίδι του Γύγη. Σύμφωνα με τον εν λόγω μύθο, ο Γύγης, βοσκός του βασιλιά της Λυδίας, βλέπει τη ζωή του να αλλάζει από τη μια στιγμή στην άλλη, καθώς μια ημέρα ανακαλύπτει ένα χρυσό δαχτυλίδι με μαγικές ιδιότητες, που τον καθιστά παντοδύναμο αλλά και τον διαφθείρει απόλυτα. Στρίβοντας την πέτρα του δαχτυλιδιού, μπορεί να γίνει άφαντος, αόρατος για τους άλλους και, έτσι, να καταστεί εντελώς ανεξέλεγκτος. Η απόλυτη αυτή εξουσία θα του ανοίξει διάπλατα τις πόρτες της ανομίας και της ανηθικότητας. Θα επιδοθεί σε κάθε δυνατή ανόσια πράξη, θα μοιχεύσει τη βασίλισσα, στη συνέχεια θα σκοτώσει τον βασιλιά με τη βοήθειά της και, εν τέλει, θα καταλάβει τον θρόνο. Μιαρά τα επιτεύγματά του, καρποί μιας ανεξέλεγκτης εξουσίας.
Φυσικά, ο πλατωνικός μύθος έχει συμβολικό χαρακτήρα. Δείχνει πόσο επικίνδυνη μπορεί να αποδειχθεί στην πράξη η αδιαφάνεια, η έλλειψη χαλινού. Συναφώς, ότι η ηθική μας δοκιμάζεται πραγματικά εκεί όπου βρισκόμαστε μόνοι με τη συνείδησή μας και κανείς άλλος δεν μπορεί να μας δει, υπό συνθήκες δηλαδή έλλειψης λοδογοσίας και ατιμωρησίας (βλ. και Κ.Παπαγιώργη, Σωκράτης: Ο νομοθέτης που αυτοκτονεί, εκδ. Καστανιώτη 2014, σ. 38-39).
Τα διδάγματα του μύθου διατηρούν την αξία τους και στις ημέρες μας, και δη και σε συλλογικό-πολιτικό επίπεδο. Ακόμη και υπό καθεστώς σύγχρονης δημοκρατικής εξουσίας, η κυβερνητική αυθαιρεσία μπορεί να προσλάβει διαστάσεις που υπονομεύουν τα θεμέλια του κράτους δικαίου. Ιδίως όταν μειώνονται τα επίπεδα διαφάνειας, λογοδοσίας και σεβασμού προς τη Δικαιοσύνη και τις Ανεξάρτητες Αρχές.
Μία τέτοια κατάσταση επικρατεί, δυστυχώς, τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας. Ένα καθεστώς μειωμένου ελέγχου και έλλειψης λογοδοσίας, αλλά και ατιμωρησίας, για τα πεπραγμένα της κυβερνητικής εξουσίας. Η τελευταία επιχειρεί συστηματικά να εξουδετερώσει βασικά θεσμικά αντίβαρα, όπως είναι η ίδια η Βουλή ή οι Ανεξάρτητες Αρχές, ή αρνείται να συμμορφωθεί με αποφάσεις Ανωτάτων Δικαστηρίων, όπως εκείνη της Ολομέλειας του ΣτΕ για τις υποκλοπές. Συχνά δε, επιβάλλει τη θέλησή της με ωμό ή ευθέως αντιθεσμικό τρόπο. Αρκεί να θυμηθεί εδώ κανείς πώς μεταχειρίστηκε η κυβερνητική πλειοψηφία τις εξεταστικές επιτροπές για τις υποκλοπές και την τραγωδία των Τεμπών, τη δημιουργική αριθμητική των 3/5 στη Διάσκεψη των Προέδρων της Βουλής για τον ορισμό νέων μελών σε νευραλγικής σημασίας Ανεξάρτητες Αρχές ή, πιο πρόσφατα, την αποφυγή περαιτέρω διερεύνησης τυχόν ποινικών ευθυνών υπουργών σε σχέση με το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ. Στην τελευταία περίπτωση, το στρίψιμο της πέτρας του δαχτυλιδιού της εξουσίας οδήγησε σε απόλυτα κυνικές πολιτικές ομολογίες: εφόσον η κυβερνητική πλειοψηφία δεν το επιθυμεί, δεν προχωρεί καμία διερεύνηση τυχόν ποινικών ευθυνών υπουργών× η ίδια η κυβερνητική εξουσία αποφασίζει και κρίνει ότι δεν ελέγχεται. Έστω και αν, εν προκειμένω, κατατέθηκε στη Βουλή ογκώδης ποινική δικογραφία της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας.
Η αλήθεια είναι ότι συχνά περιμένουμε μία εξισορρόπηση των πραγμάτων από ευρωπαϊκούς θεσμούς – στοιχείο, πάντως, που καταδεικνύει τη γενικότερη θεσμική ανεπάρκεια σε εθνικό επίπεδο. Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί δείχνουν εν γένει να επιμένουν και πολύ καλά κάνουν, δικαιώνοντας, έτσι, και την κομβική επιλογή του ιδρυτή της σημερινής κυβερνητικής παράταξης, του Κωνσταντίνου Καραμανλή, να μας προσδέσει στο ευρωπαϊκό άρμα, μεταξύ άλλων και για να διασφαλιστεί στον τόπο η θεσμική ευστάθεια και η δημοκρατική ομαλότητα. Όσο και αν αυτή η πραγματικότητα ενοχλεί κάποια κορυφαία κυβερνητικά στελέχη, που κλιμακώνουν τελευταία την αντιευρωπαϊκή ρητορική τους, επειδή ακριβώς ευρωπαϊκοί θεσμοί ρίχνουν φως στα κυβερνητικά πεπραγμένα, εκεί που φαίνεται να βολεύει η αδιαφάνεια.
Για να εξασφαλιστεί μία σχετική ισορροπία και κυρίως να αποτραπεί η επέκταση των κυβερνητικών αυθαιρεσιών, θα πρέπει να στηριχθούν όλοι εκείνοι οι θεσμοί, εθνικοί και υπερεθνικοί, που ελέγχουν την εξουσία και καλούν σε λογοδοσία, διαφάνεια και εν γένει σεβασμό των βασικών αρχών ενός σύγχρονου κράτους δικαίου. Από τον θεσμό της Διαύγειας, τις Ανεξάρτητες Αρχές και την ερευνητική δημοσιογραφία μέχρι την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία και την Επιτροπή, κοκ.
Το Δαχτυλίδι του Γύγη χάνει αρκετή από τη δύναμή του, όταν οι ενοχλητικές για κάθε εξουσία αλογόμυγες συνεχίζουν το έργο τους.
[Δημοσιεύτηκε στην εφημ. Τα Νέα του Σ/Κ 30-31.08.25]